Năm 2010, một lập trình viên đã trả 10.000 Bitcoin để mua hai chiếc bánh pizza. Ở thời điểm Bitcoin đạt mức định giá cao nhất, hai chiếc bánh đó có giá trị tương đương hàng trăm triệu đô la.

Câu chuyện này thường được kể như một trò đùa, một bài học cảnh tỉnh, hoặc bằng chứng cho cơ hội bị bỏ lỡ lớn nhất—hay bong bóng lớn nhất trong lịch sử—tùy vào góc nhìn của mỗi người.

Tuy nhiên, đằng sau những biến động giá là các yếu tố cấu trúc, kinh tế và hành vi giải thích một cách rõ ràng hơn nhiều so với cách truyền thông thường đề cập, vì sao Bitcoin liên tục đạt những mức cao mới suốt hơn một thập kỷ bất chấp vô số dự đoán rằng nó sẽ sụp đổ.

Nguồn cung được cố định bằng toán học

Mọi loại tiền tệ truyền thống trong lịch sử đều có thể được mở rộng nguồn cung bởi tổ chức kiểm soát việc phát hành. Chính phủ và ngân hàng trung ương điều chỉnh lượng tiền lưu thông nhằm đáp ứng điều kiện kinh tế, nghĩa vụ nợ và mục tiêu chính sách. Kết quả là theo thời gian, mỗi đơn vị tiền tệ dần mất đi sức mua. Đây chính là lạm phát—không phải ngẫu nhiên, mà là đặc điểm mang tính cấu trúc của mọi hệ thống tiền pháp định.

Bitcoin khác biệt theo cách chưa từng có tiền lệ. Tổng số Bitcoin tồn tại được giới hạn ở mức 21 triệu—không phải do chính sách hay thỏa thuận, mà được quy định bởi thuật toán trong mã nguồn ban đầu. Không một cơ quan nào có thể thay đổi điều này. Không một cuộc khủng hoảng nào có thể can thiệp. Hiện nay, khoảng 19,7 triệu Bitcoin đã được tạo ra, chỉ còn chưa đến 1,3 triệu sẽ được đưa vào lưu thông trong nhiều thập kỷ tới.

Nguồn cung cố định này kết hợp với một cơ chế quan trọng khác:

• Cứ mỗi bốn năm, một sự kiện gọi là “giảm một nửa phần thưởng” sẽ cắt giảm 50% lượng Bitcoin mới được tạo ra.

• Lần đầu tiên, phần thưởng giảm từ 50 xuống 25 Bitcoin cho mỗi khối.

• Các lần tiếp theo giảm xuống 12,5 rồi 6,25 và gần đây nhất là 3,125.

• Mỗi lần giảm làm giảm tốc độ cung mới vào thị trường trong khi nhu cầu lịch sử có xu hướng tăng.

Khi nhu cầu tăng trong khi nguồn cung không thể mở rộng, giá sẽ tăng. Đây không phải là suy đoán, mà là nguyên lý cơ bản của kinh tế thị trường áp dụng cho một tài sản có nguồn cung cố định tuyệt đối.

Nhà kinh tế học Saifedean Ammous cho rằng nguồn cung cố định và lịch phát hành có thể dự đoán của Bitcoin khiến nó khác biệt căn bản so với mọi hình thức tiền tệ trước đây, và chính sự khan hiếm mang tính toán học này là động lực chính thúc đẩy giá trị dài hạn.

Sự tham gia của tổ chức làm thay đổi cấu trúc nhu cầu

Trong giai đoạn đầu, giá Bitcoin chủ yếu được thúc đẩy bởi nhà đầu tư cá nhân—những người mua với quy mô nhỏ dựa trên niềm tin hoặc xu hướng. Điều này đã thay đổi khi dòng vốn tổ chức bắt đầu tham gia thị trường.

Việc các quỹ đầu tư Bitcoin dạng giao dịch trên sàn được phê duyệt vào đầu năm 2024 đánh dấu bước ngoặt quan trọng. Lần đầu tiên, các quỹ hưu trí, tổ chức quản lý tài sản và cố vấn tài chính có thể tiếp cận Bitcoin thông qua công cụ đầu tư quen thuộc và được quản lý, mà không cần trực tiếp nắm giữ hay bảo quản tài sản số.

Kết quả là xuất hiện một nhóm nhà đầu tư hoàn toàn mới—với nguồn vốn lớn hơn nhiều và tầm nhìn dài hạn hơn:

• Một quỹ đầu tư Bitcoin đã thu hút hơn 17 tỷ đô la chỉ trong vài tháng—một trong những tốc độ tăng trưởng nhanh nhất lịch sử.

• Nhiều tổ chức tài chính lớn khác cũng tung ra sản phẩm tương tự, đưa hàng tỷ đô la vào thị trường.

• Một công ty công nghệ lớn đã tích lũy hơn 200.000 Bitcoin như tài sản dự trữ chính.

• Một số quỹ tài sản quốc gia và hệ thống hưu trí đã công bố phân bổ Bitcoin.

Nhà đầu tư tổ chức thường không bán ra theo biến động ngắn hạn, do đó sự tham gia của họ làm giảm nguồn cung lưu thông đồng thời tạo áp lực cầu ổn định.

Câu chuyện “vàng kỹ thuật số” ngày càng thuyết phục

Vàng giữ giá trị hàng nghìn năm nhờ các đặc tính như khan hiếm, bền vững, dễ trao đổi, dễ vận chuyển và không thể sản xuất tùy ý. Bitcoin sở hữu tất cả những đặc điểm này dưới dạng kỹ thuật số—thậm chí còn vượt trội ở một số điểm như dễ chia nhỏ, dễ xác minh và độ khan hiếm được đảm bảo bằng toán học.

Trong bối cảnh niềm tin vào hệ thống tiền tệ truyền thống bị thách thức bởi lạm phát kéo dài, nợ công gia tăng và sự mất giá tiền tệ, quan điểm coi Bitcoin như “vàng kỹ thuật số” đã chuyển từ ý tưởng bên lề thành chủ đề được thảo luận rộng rãi. Khi nhà đầu tư tìm kiếm tài sản không bị ảnh hưởng bởi chính sách, Bitcoin trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc.

Hiệu ứng mạng lưới gia tăng theo thời gian

Giá trị của Bitcoin một phần phụ thuộc vào số lượng người sử dụng, nắm giữ và tin tưởng—được gọi là hiệu ứng mạng lưới. Càng nhiều người tham gia, giá trị đối với mỗi thành viên càng tăng, tạo ra vòng lặp phát triển tự củng cố.

Mạng lưới Bitcoin đã liên tục mở rộng:

• Số lượng địa chỉ ví nắm giữ Bitcoin đã vượt 50 triệu trên toàn cầu.

• Hệ thống thanh toán lớp thứ hai giúp giao dịch nhanh hơn đã phát triển mạnh, tăng tính ứng dụng thực tế.

• Hoạt động phát triển hạ tầng liên quan đến Bitcoin tiếp tục gia tăng.

• Việc chấp nhận theo khu vực mở rộng, với El Salvador công nhận Bitcoin là tiền hợp pháp và nhiều quốc gia khác đang nghiên cứu áp dụng.

Rủi ro vẫn tồn tại và đáng kể

Một cái nhìn đầy đủ về giá Bitcoin cũng cần thừa nhận những yếu tố có thể đảo chiều xu hướng:

• Quy định từ các chính phủ lớn có thể hạn chế tiếp cận, giảm thanh khoản hoặc kìm hãm dòng vốn tổ chức.

• Lỗ hổng bảo mật nền tảng—dù rất hiếm có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

• Công nghệ cạnh tranh có thể làm suy giảm vị thế của Bitcoin.

• Sự đầu cơ quá mức có thể đẩy giá vượt xa giá trị hợp lý, dẫn đến các đợt giảm sâu 70–80% như từng xảy ra nhiều lần.

Lịch sử giá của Bitcoin không chỉ là câu chuyện của đầu cơ ngày càng lan rộng. Đó là hành trình của một loại tài sản hoàn toàn mới—kết hợp những đặc tính chưa từng có trong lịch sử tài chính đang dần được hiểu và chấp nhận bởi ngày càng nhiều cá nhân và tổ chức.

Việc giá hiện tại là hợp lý, bị định giá thấp hay đang ở mức cao quá mức vẫn là câu hỏi chưa có lời giải chắc chắn. Tuy nhiên, điều khó phủ nhận là logic nền tảng: nguồn cung cố định, nhu cầu tăng và mạng lưới mở rộng thường dẫn đến xu hướng tăng giá. Hiểu được điều này không đồng nghĩa với việc dự đoán tương lai và chính sự khác biệt đó đặc biệt quan trọng với bất kỳ ai cân nhắc tham gia.