Này các bạn yêu thích đầu tư! Hãy thành thật một chút nhé. Khi nghe về một cổ phiếu đang “nóng”, bạn có thật sự mở ngay báo cáo tài chính dày hàng trăm trang để đọc kỹ không, hay bạn bị thu hút bởi câu chuyện đằng sau nó?

Đó có phải là “phiên bản tiếp theo của một hãng xe điện đình đám”, “công nghệ trí tuệ nhân tạo thay đổi cuộc chơi”, hay “chìa khóa mở ra thế giới ảo tương lai”? Bạn không hề đơn độc đâu.

Trong thị trường ngày nay, một câu chuyện hấp dẫn đôi khi có thể đẩy giá cổ phiếu tăng nhanh và xa hơn cả những con số lợi nhuận vững chắc. Chào mừng bạn đến với nền kinh tế của những câu chuyện — nơi câu chuyện xoay quanh một cổ phiếu đôi khi trở nên có giá trị hơn chính doanh nghiệp đó, ít nhất là trong một khoảng thời gian.

Vì sao bộ não chúng ta bị cuốn hút bởi câu chuyện

Con người không phải những cỗ máy lạnh lùng chỉ biết tính toán. Chúng ta hiểu thế giới thông qua những câu chuyện. Một viễn cảnh về tương lai mang tính cách mạng luôn dễ tạo cảm xúc hơn nhiều so với một bảng số liệu khô khan.

Đây không chỉ là nhận định mang tính tâm lý học đại chúng. Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Robert Shiller, trong cuốn sách Narrative Economics, cho rằng những câu chuyện lan truyền mạnh mẽ có thể tạo ra các sự kiện kinh tế, đồng thời chính các sự kiện kinh tế lại tiếp tục làm thay đổi câu chuyện.

Một câu chuyện đủ sức thuyết phục sẽ hình thành niềm tin chung về tương lai có thể xảy ra, và trên thị trường tài chính, niềm tin tập thể luôn đi kèm với một mức giá cụ thể.

Sức mạnh (và rủi ro) của một câu chuyện hay

Hãy xem câu chuyện như nhiên liệu cho tên lửa. Nó có thể đưa giá cổ phiếu bay lên những mức đáng kinh ngạc, thậm chí tách rời khỏi các yếu tố cơ bản quen thuộc như doanh thu hay lợi nhuận. Điều này tạo ra cơ hội khổng lồ nhưng cũng đi kèm rủi ro lớn hơn.

Cơn sốt cổ phiếu lan truyền trên mạng xã hội năm 2021 là minh chứng điển hình. Báo cáo tài chính của những công ty như GameStop không thể lý giải hoàn toàn biến động giá. Thứ thực sự thúc đẩy thị trường chính là câu chuyện — làn sóng nhà đầu tư nhỏ lẻ cùng nhau thách thức các quỹ đầu cơ Phố Wall. Chính câu chuyện ấy đã kích hoạt làn sóng mua mạnh mẽ, gần như tách rời khỏi định giá truyền thống.

Cách tồn tại trong thị trường bị dẫn dắt bởi câu chuyện

Vậy với tư cách một nhà đầu tư, bạn nên làm gì khi sống trong thế giới mà câu chuyện cũng mang sức mạnh thật sự? Nên bỏ qua hay chạy theo nó? Cách tiếp cận thông minh là hiểu và đánh giá câu chuyện một cách tỉnh táo.

1. Phân biệt “điều gì” và “khi nào”:

Một câu chuyện tuyệt vời về trí tuệ nhân tạo thay đổi ngành y tế có thể hoàn toàn đúng. Nhưng thị trường đôi khi lại định giá như thể điều đó sẽ xảy ra ngay năm sau thay vì trong mười năm tới. Hãy tự hỏi: liệu tương lai xa có đang bị định giá như hiện thực trước mắt hay không?

2. Tìm kiếm “bằng chứng của cốt truyện”:

Đừng chỉ nghe câu chuyện, hãy xem các chương tiếp theo có thật sự được viết nên hay không. Doanh nghiệp có đạt được những cột mốc giúp câu chuyện trở nên đáng tin không? Với một công ty xe điện khởi nghiệp, câu chuyện là thay đổi ngành giao thông; còn bằng chứng phải là sản lượng thực tế, công nghệ được bảo hộ và các quan hệ hợp tác cụ thể.

3. Xem câu chuyện như chiếc la bàn, không phải bản đồ:

Một câu chuyện mạnh và bền vững — chẳng hạn xu hướng chuyển dịch toàn cầu sang năng lượng tái tạo — có thể giúp bạn xác định lĩnh vực tiềm năng để nghiên cứu dài hạn. Tuy nhiên, nó không bao giờ nên thay thế việc tự phân tích kỹ từng doanh nghiệp cụ thể trong câu chuyện đó.

Điểm mấu chốt là: báo cáo tài chính phản ánh quá khứ và hiện tại, còn câu chuyện lại là dự đoán về tương lai. Những giai đoạn thị trường biến động mạnh nhất và cũng sinh lợi lớn nhất thường xuất hiện khi khoảng cách giữa hai yếu tố này trở nên quá lớn.

Nhiệm vụ của bạn không phải là xem thường các câu chuyện, mà là trở thành người đánh giá sắc sảo. Hãy tự hỏi: đây chỉ là một câu chuyện thoáng qua, hay là chương mở đầu của lịch sử tương lai? Danh mục đầu tư của bạn sẽ được hưởng lợi khi bạn nhận ra sự khác biệt ấy.

Hãy luôn tỉnh táo trước những câu chuyện hấp dẫn!