Nghệ thuật gốm là một hình thức sáng tạo cổ xưa, nơi trí tưởng tượng, kỹ thuật và sự kiên nhẫn hòa quyện thành một trải nghiệm vừa thi vị vừa kỷ luật.

Khi bắt tay làm tác phẩm gốm đầu tiên, bạn có thể thấy hào hứng nhưng cũng không ít bối rối: từ việc hiểu đặc tính của đất sét, làm quen với các kỹ thuật tạo hình cơ bản bằng tay hoặc bàn xoay, cho đến rèn “con mắt” thẩm mỹ để lên dáng và hoàn thiện thiết kế.

Lựa chọn loại đất sét và dụng cụ phù hợp

Chọn đúng loại đất sét là bước khởi đầu mang tính quyết định. Mỗi dòng đất sét có độ dẻo, độ mịn, kết cấu và mức nhiệt nung phù hợp khác nhau. Với người mới, đất sét nung nhiệt thấp thường được khuyến nghị vì mềm, dễ nhào nặn và thân thiện khi thao tác. Trong khi đó, đất sét nung nhiệt cao có độ bền tốt hơn sau khi nung, nhưng đòi hỏi kỹ năng xử lý tinh hơn, từ kiểm soát độ ẩm đến tạo hình ổn định.

Dụng cụ phù hợp sẽ giúp quá trình sáng tạo trơn tru hơn và giảm cảm giác “bực mình” khi mới học. Một bộ tối thiểu nên có: dây cắt đất sét để chia khối, các dụng cụ miết và nạo để làm phẳng – bo mịn bề mặt, miếng bọt biển để điều tiết độ ẩm, cùng kim gốm nhỏ để tạo chi tiết, chấm điểm, khắc đường nét mảnh. Đầu tư vào dụng cụ tốt giúp thao tác chính xác hơn, đồng thời tạo nền tảng để bạn học đúng kỹ thuật ngay từ đầu.

Hiểu đúng về khâu chuẩn bị đất sét

Khâu chuẩn bị đất sét thường bị xem nhẹ, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến độ “ăn” tay và sự bền chắc của sản phẩm. Việc nhào – luyện đất (hay còn gọi là nêm đất) giúp đẩy bọt khí ra ngoài và tạo kết cấu đồng đều, nhờ đó hạn chế nứt vỡ trong quá trình phơi khô và nung. Khi độ ẩm phân bố đều, đất sét sẽ dẻo dai hơn, việc tạo hình cũng mượt và dễ kiểm soát hơn.

Người mới nên luyện thói quen nêm đất đều tay, chú ý cảm giác đất sét thay đổi dưới lực ép. Chuẩn bị tốt sẽ giảm nguy cơ “điểm yếu” cấu trúc và giúp bề mặt thành phẩm mịn, đẹp hơn.

Chọn phương pháp tạo hình

Phương pháp tạo hình sẽ quyết định trải nghiệm sáng tạo của bạn ngay từ những phút đầu tiên. Các kỹ thuật nặn tay như cuộn dây, ghép bản và nặn véo cho phép bạn chủ động hoàn toàn về hình khối, đồng thời khuyến khích thử nghiệm và biến tấu.

Kỹ thuật cuộn dây là cách xếp chồng các dải đất sét đã lăn tròn rồi miết cho liền mạch, rất hợp để tạo dáng bất đối xứng, phóng khoáng hoặc mang tính điêu khắc. Kỹ thuật ghép bản sử dụng các tấm đất sét cán phẳng, phù hợp với thiết kế hình học và các vật dụng như hộp, khay, đĩa. Nặn véo là phương pháp đơn giản nhất, lý tưởng để làm bát nhỏ hoặc cốc: bạn bắt đầu từ một khối đất, dùng tay véo – xoay để tạo lòng và thành.

Nếu muốn bề mặt tròn đều và có tính đối xứng cao, bàn xoay là lựa chọn hấp dẫn. Tuy nhiên, kỹ thuật này đòi hỏi bạn tập trung vào việc “định tâm” đất sét và giữ lực tay ổn định trong suốt quá trình. Chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp bạn bám sát ý tưởng thiết kế và chọn đúng mức độ thử thách cho lần đầu.

Duy trì độ ẩm và độ dẻo ổn định

Kiểm soát độ ẩm xuyên suốt quá trình làm gốm là yếu tố then chốt. Đất sét quá ướt sẽ khó giữ dáng, dễ sụp hoặc biến dạng dưới chính trọng lượng của nó. Ngược lại, đất quá khô sẽ nứt khi bạn miết, kéo hoặc chỉnh sửa. Một miếng bọt biển ẩm giúp bạn giữ bề mặt đủ ẩm mà không làm tác phẩm bị “no nước”.

Ngoài ra, khi chưa làm xong, hãy phủ sản phẩm bằng màng nhựa hoặc khăn ẩm để làm chậm tốc độ khô, cho bạn thêm thời gian tinh chỉnh đường nét. Độ ẩm ổn định giúp tác phẩm vững trong lúc tạo hình và giảm rủi ro cong vênh khi phơi hoặc nung.

Tập trung vào độ chắc chắn của cấu trúc

Một món gốm có thể đẹp mắt, nhưng vẫn có thể “hỏng” nếu bạn bỏ qua độ chắc của cấu trúc. Thành sản phẩm nên có độ dày tương đối đồng đều; các mối nối giữa những phần ghép cần được xử lý đúng cách bằng kỹ thuật tạo nhám và dùng hồ kết dính từ đất sét. Chỗ quá mỏng dễ nứt, còn chỗ dày mỏng thất thường có thể khiến nung không đều, dẫn đến rạn hoặc biến dạng.

Khi gắn tay cầm, vòi rót hay các chi tiết trang trí, hãy tỉ mỉ từ bước chuẩn bị bề mặt đến miết liền mạch, để các bộ phận bám chắc và chịu lực tốt sau khi nung.

Thêm bề mặt, họa tiết và yếu tố thiết kế

Thiết kế bề mặt có thể biến một sản phẩm đơn giản thành một tác phẩm giàu cá tính. Bạn có thể khắc, ấn dấu, dập hoa văn hoặc tạo vân để tăng chiều sâu thị giác. Những kết cấu tinh tế như gờ nhẹ, chấm li ti hay đường rãnh mảnh cũng giúp bề mặt “có chuyện để kể”, đồng thời tạo cảm giác thú vị khi chạm tay.

Màu sắc có thể được đưa vào bằng lớp màu nền hoặc lớp trang trí trước khi nung hoàn thiện, giúp bạn kiểm soát chi tiết và tạo điểm nhấn rõ ràng. Nếu làm cẩn thận, phần trang trí sẽ vừa đẹp vừa bền, góp phần nâng tổng thể tác phẩm.

Phơi khô, nung và hoàn thiện

Quá trình phơi khô và nung quan trọng không kém lúc tạo hình. Tác phẩm cần được phơi khô chậm và đều để tránh nứt, đặc biệt ở những phần dày. Chế độ nung phụ thuộc vào loại đất sét và đặc tính lò nung, vì vậy bạn cần chú ý nhịp tăng nhiệt và thời gian giữ nhiệt ở các mức quan trọng.

Phủ men giúp tăng màu sắc, độ bóng và khả năng bảo vệ bề mặt, nhưng cần được phủ đều để hạn chế lỗi. Một lớp men quá dày hoặc quá mỏng đều có thể gây khuyết tật khi nung. Khi bạn kiểm soát tốt từng bước, thành phẩm sẽ vừa đẹp mắt vừa bền chắc.

Làm tác phẩm gốm đầu tiên là sự kết hợp của hiểu biết, kiên nhẫn và sự chỉn chu trong từng chi tiết. Khi tập trung vào kỹ thuật và lên kế hoạch cẩn thận, ngay cả người mới cũng có thể tạo ra một món đồ vừa hữu dụng vừa cuốn hút về thẩm mỹ. Mỗi tác phẩm hoàn thiện là một dấu mốc, ghi lại công sức, kỹ năng và cảm hứng bạn đã gửi gắm vào nghệ thuật gốm.